جابر مظفری زاده- پژوهشگر حوزه آب و محیط زیست

استان بوشهر، سرزمینی که با چالش‌های اقلیمی و بحران آب دست‌وپنجه نرم می‌کند، گنجینه‌ای ژنتیکی و میراثی گران‌بها را در دل خود پنهان کرده است: شتر «ذبه». این نژاد بومی و انحصاری استان، که الماسی درخشان در اکوسیستم منطقه محسوب می‌شود، نه‌تنها یک دام، بلکه بخشی از هویت طبیعی و تاریخی کشور و استان بوشهر است. شهرت جهانی عبای مرغوب روستای کردوان، مدیون پشم لطیف و بی‌همتای همین نژاد است.

اما امروز، این الماس گران‌بها بر سر یک دوراهی سرنوشت‌ساز قرار گرفته است: آیا باید شاهد فراموشی و انقراض این میراث منحصربه‌فرد باشیم، یا می‌توانیم آن را به موتور محرک تاب‌آوری اقلیمی و پایه‌گذار اقتصاد نوین صنعتی و گردشگری استان تبدیل کنیم؟

شاه‌کلید تاب‌آوری اقلیمی در بحران آب

در شرایطی که خشکسالی و کمبود آب، دامداری سنتی استان را به بن‌بست کشانده است، شتر «ذبه» راه‌حلی هوشمندانه و بومی ارائه می‌دهد.

چالش فعلی: دامداری‌های پرهزینه و ناپایدار

بسیاری از دامداری‌های استان، به‌ویژه مراکز پرورش گاو و گوسفند، برای بقا به استفاده از دستگاه‌های آب شیرین‌کن روی آورده‌اند. این رویکرد، چرخه‌ای معیوب از هدررفت عظیم انرژی و تولید شورآبه‌های مخرب زیست‌محیطی را ایجاد کرده که به منابع آب و خاک استان آسیب جدی می‌زند.

راه‌حل «ذبه»: الگوی بهینه مصرف

پرورش شتر، این معادله پرهزینه را کاملاً دگرگون می‌کند:

 مصرف مستقیم آب: شتر نه‌تنها به آب بسیار کمتری نسبت به دیگر دامها نیاز دارد، بلکه قادر است از منابع آبی استفاده کند که برای سایر دام‌ها غیرقابل تحمل است. توانایی شرب آب‌های لب‌شور و با کیفیت پایین، نیاز به آب شیرین‌کن و فشار بر منابع آب شیرین را به کلی مرتفع می‌سازد.

 مصرف غیرمستقیم آب (علوفه):این دام شگفت‌انگیز، هم علوفه کمتری مصرف می‌کند و هم قادر است از علوفه‌های کم‌آب‌بر، گیاهان شورپسند و خارها تغذیه کند که سایر دام‌ها قادر به هضم آن نیستند. این یعنی کاهش چشمگیر ردپای آب در تولید پروتئین.

 تحمل گرما و سختی: در حالی که گرما، شوری و عوامل سخت اقلیمی باعث تلف شدن یا کاهش شدید بازدهی (شیردهی و وزن‌گیری) در سایر دام‌ها می‌شود، شتر برای بقا و تولید در همین شرایط تکامل یافته است.

موتور اقتصاد صنعتی و زنجیره ارزش

ظرفیت اقتصادی شتر فراتر از تصور سنتی است. ایجاد یک زنجیره ارزش کامل می‌تواند انقلابی در اشتغال‌زایی استان ایجاد کند. این صنعت پتانسیل ایجاد هزاران شغل در بخش‌های زیر را دارد:

 صنعت نساجی: فراتر از عبای کردوان، از پشم و کرک آن می‌توان در تولید منسوجات لوکس و بادوام بهره برد.

 صنایع غذایی (گوشت و لبنیات): شیر شتر با خواص درمانی و غذایی منحصربه‌فرد، بازاری جهانی و رو به رشد دارد. گوشت آن نیز به عنوان یک منبع پروتئین سالم و کم‌چرب مطرح است.

 صنایع بهداشتی و درمانی: از شیر، چربی کوهان و روغن شتر در تولید صابون‌های درمانی، کرم‌های پوستی و محصولات بهداشتی گران‌قیمت استفاده می‌شود.

 صنعت چرم: چرم شتر به دلیل دوام و بافت خاص خود، در تولید محصولات لوکس کاربرد دارد.

نگاهی به تجربه امارات متحده عربی، که با وجود اکوسیستم طبیعی بسیار فقیرتر و منابع آب بسیار کم تر، صنعت شتر را به یک اقتصاد چند صد میلیون دلاری تبدیل کرده و فرآورده‌های آن را به بازارهای بزرگی چون آمریکا و اروپا صادر می‌کند، نشان می‌دهد که این چشم‌انداز، نه یک رویا، بلکه یک هدف دست‌یافتنی است.

موتور اقتصاد گردشگری (مزیتی که دیگر انواع دامها فاقد آن هستند)

یکی از منحصربه‌فردترین پتانسیل‌های شتر، نقش آن در اقتصاد گردشگری است؛ مزیتی که سایر دام‌ها، کاملاً از آن بی‌بهره‌ یا کم بهره اند. استان بوشهر با داشتن دو جاذبه طبیعی کم‌نظیر، می‌تواند در این حوزه پیشگام باشد:

 گردشگری ساحلی: تصور شترسواری در امتداد نوار ساحلی زیبای خلیج فارس، به‌ویژه هنگام غروب آفتاب، یک تجربه بکر، بسیار جذاب و به شدت قابل عرضه در بازارهای گردشگری ملی و بین‌المللی است.

  گردشگری بیابانی: گشت‌وگذار با شتر در کلوت‌های شگفت‌انگیز و چشم‌اندازهای بیابانی منحصربه‌فرد استان، می‌تواند بوشهر را به قطب جدیدی در اکوتوریسم و گردشگری ماجراجویانه تبدیل کند.

زنگ خطر و تلاش برای احیا

با وجود تمام این پتانسیل‌های درخشان، الماس «ذبه» در آستانه انقراض است. عدم وجود برنامه‌های حمایتی مدون، بی‌توجهی به حفظ خلوص نژادی و ورود بی‌رویه شترهای غیربومی و حتی خارجی به گله‌ها، زنگ خطر نابودی این ژنوم ارزشمند را به صدا درآورده است. درک این تهدید حیاتی، می تواند منجر به شکل‌گیری حرکتی نویدبخش گردد.